«CANDO CHOVE POR DENTRO»

Cando penso en Galicia, non penso só nun lugar do mapa. Penso nun xeito de mirar o mundo.

Galicia é néboa e é luz. É o rumor constante do Atlántico, o verde profundo dos montes, a pedra antiga das aldeas e o silencio que habita nos camiños. É tamén memoria: memoria de quen viviu antes, de quen partiu e de quen, xeración tras xeración, seguiu nomeando a terra como algo propio. Este texto nace desa memoria, aínda que hai coñecidos meus que se empeñan en lembrarme que eu non teño nada de galego.

Breogán evoca unha figura mítica que, máis alá da lenda, representa unha raíz profunda da cultura galega. Breogán é símbolo de orixe, de identidade e desa antiga conciencia atlántica que conecta Galicia con historias e pobos que sempre miraron cara ao mar.

Mais este texto non pretende falar dende a historia erudita nin dende a lenda afastada. Pretende falar dende a experiencia, dende o recordo, dende as pequenas escenas que forman a vida dunha terra. Porque Galicia vive nos grandes relatos, si, mais tamén nos detalles: nunha conversa ao solpor, no arrecendo da chuvia sobre a terra, no son dunha campá que marca o paso do tempo ou na lonxanía que doe cando se palpa nesta terra de seca e calor abafante.

Estas palabras son, dalgún xeito, un intento de escoitar. Escoitar o que me din os lugares, o que me din as persoas, o que me di a memoria. E converter esa escoita en palabras.

Quizais por iso o título suxire palabras. Non son só palabras escritas: son palabras herdadas, palabras escoitadas na infancia, palabras que viaxaron con quen emigrou e palabras que regresan sempre, como regresa o mar á costa.

Se Breogán simboliza a orixe, este texto quere ser un eco contemporáneo desa orixe: un pequeno testemuño do que Galicia foi, é e seguirá sendo para quen sente a súa presenza máis alá da distancia.

Porque Galicia non é unicamente un territorio. É unha forma de pertenza.

E tal vez, ao final, estas palabras non sexan só de Breogán, senón tamén de todos aqueles que, dun xeito ou doutro, seguimos sentíndonos fillos desta terra atlántica. 

A nostalxia ten en Madrid un sabor distinto, coma se o aire seco da meseta lle roubara un chisco de humidade ás lembranzas. Mais, aínda así, hai días nos que a saudade medra con forza e tráeme, case sen aviso, os veráns de hai moito tempo, aqueles dos anos sesenta e setenta nas aldeas de Bertamiráns e Vedra, no interior da Coruña. É entón cando a distancia deixa de ser só xeográfica e convértese nunha ferida doce, que doe e reconforta ao mesmo tempo.

Recordo as mañás que comezaban cedo, cando o sol apenas asomaba por riba dos montes e xa se escoitaba o cantar dos galos. A luz era diferente, máis branda, filtrada entre carballos e castiñeiros, e o cheiro da terra mollada pola orballada quedaba pegado á pel coma unha segunda roupa. Non había présa, nin reloxo que marcase o ritmo do día; era a natureza quen mandaba, quen decidía cando traballar e cando descansar.

As casas, de pedra fría no inverno e fresca no verán, gardaban historias nas súas paredes. Na cociña, o lume nunca se apagaba de todo, e arredor del xuntábase a familia para falar, para calar, para simplemente estar. Había un silencio cheo de vida, interrompido polo crepitar da leña ou polo ruxido distante dalgún tractor que pasaba polo camiño de terra. A televisión, cando chegou, era pouco máis que unha curiosidade; o verdadeiro espectáculo estaba fóra, nos campos e nos ceos abertos.

As tardes eran longas, interminables. Os nenos corrían polos prados, xogaban entre as leiras, subían ás árbores e volvían á casa coas mans sucias e os xeonllos marcados. Non había medo, ou polo menos non o recordo así; había liberdade, unha liberdade sinxela, feita de espazo e de tempo. As nais chamaban desde a porta, e ese berro —co nome dito con forza— era o sinal de que o día comezaba a rematar.

E despois viñan as noites. Ai, as noites de verán nas aldeas galegas… O ceo enchíase de estrelas, tantas que parecía imposible contalas. Non había luces que as apagasen, e cada unha delas brillaba con unha claridade que en Madrid semella imposible. Sentados fóra, en cadeiras baixas ou directamente na herba, escoitabamos historias: de meigas, de lobos, de tempos aínda máis antigos. O medo mesturábase coa fascinación, e o mundo facíase máis grande e máis misterioso.

Tamén estaban as festas, claro. A música da gaita e do tambor, o cheiro a polbo e a churrasco, as risas que se prolongaban ata altas horas. As romarías eran encontros de xente, pero tamén de emocións: reencontros, promesas, despedidas. Bailábase sen técnica pero con alma, e cada paso era unha celebración da vida compartida. Aqueles momentos ficaron gravados cunha intensidade que o paso do tempo non conseguiu borrar.

Agora, desde Madrid, todo iso semella pertencer a outra vida. As rúas son máis ruidosas, os días máis rápidos, e as noites, aínda iluminadas, teñen menos estrelas. Aquí tamén hai beleza, non se pode negar, pero é distinta, máis urbana, máis apresurada. Ás veces, no medio do bulicio, pecho os ollos e tento volver a aqueles veráns: ao tacto da herba baixo os pés descalzos, ao sabor do pan acabado de facer, ao son distante dunha campá que marcaba as horas sen urxencia.

A saudade non é só tristeza polo que xa non está; é tamén unha forma de amor, unha maneira de manter vivo aquilo que nos fixo quen somos. Levo comigo esas aldeas, esas xentes, eses veráns, aínda que os quilómetros e os anos se interpuxesen. E quizais sexa iso o máis importante: saber que, malia todo, hai lugares aos que sempre se pode volver, aínda que sexa só coa memoria.

Porque, ao final, a nostalxia non é máis que iso: unha viaxe interior, un regreso sen billete nin maleta, onde cada lembranza é un fogar ao que volver cando o presente se fai demasiado alleo. E así, desde Madrid, sigo escoitando —moi ao lonxe, pero con claridade— o eco daqueles veráns que nunca marcharon de todo. 

A lectura é un milagre que nos abre portas a mundos descoñecidos. Cada libro é unha fiestra de luz que ilumina a nosa imaxinación. A través das palabras viaxamos sen mover os pés. Os contos e as historias ensínannos a soñar e a comprender mellor a vida. Ler é un agasallo que alimenta a mente e enriquece o corazón.

A tristura que producen os que denostan os libros é fonda e silenciosa. Cando alguén menospreza a lectura, semella que apaga unha luz no mundo. Os libros gardan soños, memoria e sabedoría que nos fan medrar. Desprezalos é pechar portas á imaxinación e ao coñecemento. Esa actitude deixa un eco frío onde podería haber palabras e esperanza.

As casas libros enchen o corazón de ledicia e imaxinación. Entre as súas páxinas viven historias que nos fan soñar sen límites. Cada recuncho gardado nun libro é unha porta aberta a novos mundos. O recendo do papel e o silencio compartido traen paz e felicidade. Nunha casa con libros, a alegría medra coa forza das palabras. 

Eu tamén quero soñar Galicia. Cando neno, soñaba cunha Galicia castelá. Unha Galicia que non falaba galego, agás nesas situacións excepcionais nas que a lingua de Rosalía convertíase nun exemplo case arcaico museístico de manifestación literaria do rural. Era unha Galicia que pensaba, falaba e actuaba na lingua de Cervantes, xa que era a que outorgaba ós galegos ese falencioso prestixio que con tanta ardencia desexaban algúns. Había que tollermos o acento galego porque «o correto» era falar sen a musicalidade nin os erros das campás de Bastavales. E xa non digamos se falábamos con alguén de fóra, daquela o propio era limparmos de xiros rurais e excepcións paifocas, trocando o galego nun gaspallo inevitábel dos nosos antergos. Iso si, se queríamos facer un exercicio de mergullamento en pobo (como dícía Unamuno) ou folgar coa literatura «popular», «collíamos con pinzas» a nosa lingua nunha mostra de toleranza e respecto para con ela. Uns intres de esparamexos en galego non podían «prexudicar seriamente a nosa saúde lerdamente capitalina». Bo, para ser xustos, o meu tío Filoso e mailo meu avó Lois eran dous verdadeiros crentes, e actuantes, do galego. Con eles comecei a espertar e a soñar en galego. Eran a nota do snobismo madrileño? Eran dúas senlleiras illas nunha marusía castelanizante? Non cho sei.
Cando mozo, soñaba cunha Galicia de esmorga e troulada. En Madrid facíamos un meticuloso proxecto das diferentes etapas da nosa xira gallifeira. Por falar, comezábamos coas festas do Apóstolo e rematábamos coas de San Ramón no Tremo. Corenta días de berros, foguetes, romarías, viño, gaitas e gargalladas escachantes. Algúns días, a choiva mesturábase co cheiro do polbo á feira; e os churros, correúdos pola humidade, sabíannos entón a toxos e aroma do campo da festa. ¡Deus, que pracer! Certo é que a festa da Peregrina era a festa da comarca. «Movilizaba» miles de persoas e por ela mesma prestixiaba á orquestra que participaba nela. Non había liortas nin leas violentas, soamente algunha que outra roñadela, produto da efusividade da nosa falangueira vida. Certo é que entón foi cando eu comecei a concienciarme (a Deus grazas!) dalgunhas cousiñas da «problemática galega». Como di o refraneiro, «co tempo maduran as uvas vagas». Os libros e o falar coa xente da aldea fixeron o resto. Cando…, hoxe, mellor dito, soño algo moi diferente. Soño cunha Galicia ergueita e propia de seu. Unha Galicia na que non cumprisen mergullamentos lingüísticos nin discriminacións positivas de persoas ou linguas. Unha Galicia na que fose, para todos, un privilexio falar unha lingua coma a nosa. Unha Galicia que soubese campar das súa peculiaridades sen ter que pedirlles perdón ós que as rexeitan por badocas. Unha Galicia que fose respectada por esa minoría de veraneantes que chegan cada ano con tanta borra e tan pouca planta e que fan en certas vilas de verán o que xamais farían na costa leste da península. Unha Galicia sen paro, sen contratos lixo e sen violenza de calquera clase. Unha Galicia na que non existan arbitrariedades, nin atropelos, nin iniquidades, nin ilegalidades. Unha Galicia solidaria, aberta ó mundo e enchoupada das novas que veñan de calquera recanto afastado do mundo. Unha Galicia moderna, ben comunicada e na que ninguén sentise o menor arredamento por mor da súa ideoloxía. Unha Galicia baldeira de tópicos. 

Muller viva, única, feita de carne e vento, corpo de segredo e de nostalxia, levas no alento palabras que só os corazóns feridos saben descifrar. Achégome a ti cos ollos erguidos, buscando no ceo un xardín de roseiras limpas, e traio nos beizos un canto nacido no colo da túa estrela.

O rumor da túa pel roza a miña, e un pracer antigo, profundo, percorre cada recuncho do meu corpo. Sei que aínda é cedo para falarche dun bo guiso ou dunha fragua de penas ben traballada. Mais o meu peito está cheo de queixas doces, de soños espidos e de quimeras que apenas botan folla.

Estou fronte a ti, espido de medo, cheo de esperanza, coa certeza de que un día tomarás as miñas mans e recoñecerás nelas o lume da paixón que me habita. Por iso desexo que alguén —unha muller coma ti— queira escoitar, no segredo da miña alcoba, o branco rumor dunha cantiga ben feita, semente viva da nosa terra.

Silencio de mosteiro. Ninguén me escoita. Ninguén me fala. Só o latexar dos teus peitos soñados, velados, que rozan os meus beizos como caricias de vento.