«CANDO CHOVE POR DENTRO»

Discutimos sobre a vacuidade do ser humano, dicímonos ata logo cando o outro dicía agora, pertencemos a un outono de praceres xa caducos, somos mortais, como todos, e agardamos a eternidade en cada pegada que acariciamos, mais seguimos acendendo luces contra a noite, coleccionando instantes que o tempo esquece pronunciar, erguendo refuxios de palabras sobre a area dos días, aprendendo que tamén a perda ten a súa música, e que ás veces abonda unha man tendida para que o abismo se converta en camiño. Porque, ao final, non fomos máis ca unha breve chuvia, unha respiración compartida entre dous silencios, mais mentres durou o milagre, soubemos chamarlle vida. 

Por transitar bordeando un cantil do que ninguén regresa, por viaxar de forma inhóspita a lombos dun galope de soños, por asubiar unha melodía irrecoñecible en interminables madrugadas, por empeñarme en escribir un epitafio no patíbulo de mil crebacabezas, por adornar con flores profanadas o efémero da miña ledicia, por… por todo iso fuxo cando a pegada duns pés espidos se fai muller na miña presenza. 

A nostalxia ten en Madrid un sabor distinto, coma se o aire seco da meseta lle roubara un chisco de humidade ás lembranzas. Mais, aínda así, hai días nos que a saudade medra con forza e tráeme, case sen aviso, os veráns de hai moito tempo, aqueles dos anos sesenta e setenta nas aldeas de Bertamiráns e Vedra, no interior da Coruña. É entón cando a distancia deixa de ser só xeográfica e convértese nunha ferida doce, que doe e reconforta ao mesmo tempo.

Recordo as mañás que comezaban cedo, cando o sol apenas asomaba por riba dos montes e xa se escoitaba o cantar dos galos. A luz era diferente, máis branda, filtrada entre carballos e castiñeiros, e o cheiro da terra mollada pola orballada quedaba pegado á pel coma unha segunda roupa. Non había présa, nin reloxo que marcase o ritmo do día; era a natureza quen mandaba, quen decidía cando traballar e cando descansar.

As casas, de pedra fría no inverno e fresca no verán, gardaban historias nas súas paredes. Na cociña, o lume nunca se apagaba de todo, e arredor del xuntábase a familia para falar, para calar, para simplemente estar. Había un silencio cheo de vida, interrompido polo crepitar da leña ou polo ruxido distante dalgún tractor que pasaba polo camiño de terra. A televisión, cando chegou, era pouco máis que unha curiosidade; o verdadeiro espectáculo estaba fóra, nos campos e nos ceos abertos.

As tardes eran longas, interminables. Os nenos corrían polos prados, xogaban entre as leiras, subían ás árbores e volvían á casa coas mans sucias e os xeonllos marcados. Non había medo, ou polo menos non o recordo así; había liberdade, unha liberdade sinxela, feita de espazo e de tempo. As nais chamaban desde a porta, e ese berro —co nome dito con forza— era o sinal de que o día comezaba a rematar.

E despois viñan as noites. Ai, as noites de verán nas aldeas galegas… O ceo enchíase de estrelas, tantas que parecía imposible contalas. Non había luces que as apagasen, e cada unha delas brillaba con unha claridade que en Madrid semella imposible. Sentados fóra, en cadeiras baixas ou directamente na herba, escoitabamos historias: de meigas, de lobos, de tempos aínda máis antigos. O medo mesturábase coa fascinación, e o mundo facíase máis grande e máis misterioso.

Tamén estaban as festas, claro. A música da gaita e do tambor, o cheiro a polbo e a churrasco, as risas que se prolongaban ata altas horas. As romarías eran encontros de xente, pero tamén de emocións: reencontros, promesas, despedidas. Bailábase sen técnica pero con alma, e cada paso era unha celebración da vida compartida. Aqueles momentos ficaron gravados cunha intensidade que o paso do tempo non conseguiu borrar.

Agora, desde Madrid, todo iso semella pertencer a outra vida. As rúas son máis ruidosas, os días máis rápidos, e as noites, aínda iluminadas, teñen menos estrelas. Aquí tamén hai beleza, non se pode negar, pero é distinta, máis urbana, máis apresurada. Ás veces, no medio do bulicio, pecho os ollos e tento volver a aqueles veráns: ao tacto da herba baixo os pés descalzos, ao sabor do pan acabado de facer, ao son distante dunha campá que marcaba as horas sen urxencia.

A saudade non é só tristeza polo que xa non está; é tamén unha forma de amor, unha maneira de manter vivo aquilo que nos fixo quen somos. Levo comigo esas aldeas, esas xentes, eses veráns, aínda que os quilómetros e os anos se interpuxesen. E quizais sexa iso o máis importante: saber que, malia todo, hai lugares aos que sempre se pode volver, aínda que sexa só coa memoria.

Porque, ao final, a nostalxia non é máis que iso: unha viaxe interior, un regreso sen billete nin maleta, onde cada lembranza é un fogar ao que volver cando o presente se fai demasiado alleo. E así, desde Madrid, sigo escoitando —moi ao lonxe, pero con claridade— o eco daqueles veráns que nunca marcharon de todo.

Boas noites, veciñas, veciños e demais fauna autóctona. Estamos hoxe aquí reunidos non para discutir de política, nin de fútbol, nin de quen fai mellor a empanada —anque todos sabemos a resposta—. Estamos aquí por algo máis importante: defender o noso ghalego. O de verdade. O que non se aprende en cursiños nin en PDFs. O que nace no palleiro, na lareira e no banco de pedra diante da casa.

Porque nós non dicimos «gracias. Nós dicimos «ghracias». Non dicimos «gato». Dicimos «ghato», que parece que o animal xa sae máis espelido. E non é un defecto. É unha marabilla acústica. A gheada non é falar mal. Falar mal é pedir un café «take away» en Melide. A gheada é música de aquí. É o vento entrando pola porta da cociña. É o son das rodas do carro na lama. É a voz da nosa xente cando aínda non lle daba vergoña soar a aldea.

Porque ese é o problema: quixeron convencernos de que falar coma os avós era falar peor. E nós vimos hoxe dicir que non. Que peor é falar todos igual. Que peor é un idioma sen barro nas botas. Que peor é un galego tan perfecto que parece embalado ao baleiro. Nós queremos un galego con patacas na terra. Con galiñas cruzando polo medio da conversa. Con palabras que non saen no dicionario pero si na memoria.

Queremos o galego que che pregunta: «E logho, xa comiches ou vas morrer en pecado?».

O galego que distingue entre orballo, poalla, babuxa e «cae unha auga que manda nabo».

Porque cando morren esas palabras, non morre só unha maneira de falar. Morre unha maneira de mirar o mundo. E nós non estamos dispostos.

Non queremos pedir permiso para falar coma aprendemos. Non queremos que nos corrixan desde unha oficina con calefacción. Nin que nos miren raro por dicir «ghaliña» mentres eles din «galiña» coma quen le unha etiqueta do xampú.

O noso «ghalego» ten curvas. Ten toxos. Ten retranca. Ten interrupcións porque pasou un tractor. E sobre todo ten vida.

Así que hoxe facemos aquí un xuramento solemne: seguir falando como nos pete. Con gheada. Con seseo. Con palabras herdadas. Con expresións imposibles. Con acentos que non pasan auditorías. Porque a lingua non é un museo. É unha leira. E as leiras hai que traballalas, non plastificalas.

Que viva o «ghalego» da Maía. O de Vedra. O das aldeas. O das tabernas.
O das avoas que nunca estudaron filoloxía, pero sabían exactamente como había que dicir as cousas. E que nunca nos falte unha boa palabra da casa… nin alguén que a pronuncie con orgullo.

Moitas «ghracias».

Saúdo inicial.- Boas tardes a todos, veciños, amigos, e tamén a aqueles que viñestes de fóra atraídos polo cheiro do polbo e o son da gaita. É para min un orgullo que non me cabe no peito estar hoxe aquí, subido a este estrado, para dar comezo ás festas desta aldea que non está nos mapas.

Cando me chamaron para facer o pregón, o primeiro que pensei foi: «Ai miña nai, e agora que lles digo eu a esta xente?». Porque aquí todos nos coñecemos, e un non pode vir aquí con palabras raras nin aires de sabichón. Por iso, hoxe quero falarvos do que nos une: da nosa fala. Pero non da que sae nos libros de texto con moito acento e moita norma, senón da nosa, da que usamos para pedir un viño ou para berrarlle ás vacas cando se saltan ao prado do veciño.

Defensa do galego natural.- Hai quen di que o galego hai que falalo con moito xeito, sen «castelanismos», con todos os acentos no seu sitio e as «h» aspiradas onde mandan os señores de Santiago. E home, a norma está ben para as leis e para a televisión, pero a lingua de verdade, a que ten alma, é a que herdamos dos nosos avós.

Esa lingua que nos ensinou que non é o mesmo estar «farto» que estar «farto de todo», nin é o mesmo un «carallo» de sorpresa que un «carallo» de cabreo monumental. O noso galego é prático, é direto e, sobre todo, é cariñoso ata cando insulta. Ou hai algo máis agarimoso que un pai dándolle un bico ao fillo e dicíndolle: «Ai, que rapaz máis caralludo me saíu!»

A tecnoloxía e a aldea.- Hoxe en día todo cambia moi rápido. Agora todos andamos co ghuasap e coas redes sociais. O outro día contábanme a historia dun veciño, o Manolo do Pazo, que lle regalaron un teléfono deses intelixentes. O home, afeito a falar coas mans e berrando de leira a leira, non se daba co aparello.

Un día mandoulle un audio á súa filla que vive en Vigo. O Manolo quería dicirlle que a porca parira sete leitóns, pero o corretor do teléfono, que debeu ser programado por un que non pisou unha bosta na súa vida, cambioulle leitóns por lectores. A filla chamouno asustada: «Papá, como é iso de que a porca ten sete lectores? Que lles estás dando de comer, o xornal?». E o Manolo, coa súa retranca, respondeulle: «Non filla, é que saíron moi ilustrados e non queren fariña, queren a ghalipedia!».

Vedes, o noso galego enténdese ata cando a máquina se trabuca, porque o que importa é o sentido, a intención e a risa que nos bota fóra.

A importancia de falar como somos.- Defender o noso galego non é pecharse en banda. É saber que cando dicimos miñoca, luscofusco ou fodichón, estamos usando palabras que teñen séculos de historia e que saben a terra mollada. Non teñamos medo a «meter a pata» ou a que digan que falamos mal. Falamos como somos.

Moitas veces, na cidade, din que o noso galego é gheadeiro ou que ten seseo. Pois claro que si! É a música da nosa costa e dos nosos montes. Un galego sen gheada é como un caldo sen unto: pódese comer, pero fáltalle a graza, fáltalle ese sabor que che quenta o corpo nos días de frío.

O médico e a vella Lémbrome tamén daquela señora, a Sra. Carme, que foi ao médico novo que mandaron de Madrid. O rapaz, moi xeitoso pero que non entendía nin papa de galego, preguntoulle:

—¿Y dígame, señora Carme, qué es lo que siente usted?

E a Carme, tocándose o estómago, díxolle:

—Ai, filliño, teño un fervedoiro aquí no buche que non me deixa parar, e síntome toda esmorgada, coma se me pasara un carro de bois por riba.

O médico quedou mirando para ela coma se fose un extraterrestre. Colleu o dicionario, buscou e non atopou nada. Ao final, a Carme, perdendo a paciencia, espetoulle:

—Mira, meu ben, se non sabes o que é un fervedoiro, mellor vai estudar a veterinaria, porque as persoas da aldea falamos así dende que o mundo é mundo.

E tiña razón a Carme! A nosa lingua é a mellor medicina porque nos permite dicir exactamente o que nos doe e onde nos doe.

O futuro da nosa fala.- Ás veces vexo que os novos teñen vergoña de falar como os vellos. Falan ese galego de laboratorio que soa a tradución de Google. Eu pídolles que escoiten aos seus avós. Que aprendan que unha andrómena non é un trasto calquera, e que estar amoucado é moito máis profundo que estar triste.

O galego da aldea é un tesouro. É a lingua da resistencia. É a lingua que sobreviviu sen leis, só coa forza da xente que non quería calar. Por iso, hoxe pídovos que non o deixedes morrer. Faládeo cos nenos, faládeo cos cans, faládeo ata coas pedras se fai falta. Porque mentres haxa un galego dicindo «bueno, vaise indo», Galicia seguirá viva.

Conclusión e brinde.- Hoxe non estamos aquí para dar clases de gramática. Estamos aquí para celebrar que somos unha comunidade, que somos veciños e que temos a sorte de vivir nun lugar onde a palabra aínda ten valor de lei.

Imos gozar destas festas. Imos comer, imos beber (con sentidiño, ou sen el, que para iso é festa), e imos falar moito. Que se escoite o noso galego forte, que chegue ata o cumio do monte máis alto. Que ninguén nos diga como temos que falar, porque a nosa lingua é nosa, e ninguén a sabe bailar como nós.

Así que, veciños, por todos vós, polos que están e polos que xa non están pero que nos deixaron estas palabras na boca: Que viva a nosa aldea! Que viva o noso galego! E que empece a festa! Moitas grazas a todos.