«SONMEIGO» (JMMT)

BIOGRAFÍA «ACTUALIZADA» DE JMMT (GALEGO)

Nacín en Santiago de Compostela, cidade de pedra mollada e paciencia antiga. Son picheleiro, fillo lexítimo dunha cidade que brilla mellor baixo a chuvia ca baixo o sol. Santiago non se entende sen paraugas: a pedra húmida, o orballo, as noites de outono e o casco vello envolto en néboa teñen unha beleza lenta, melancólica e teimuda. O sol non estraga a cidade, pero a chuvia revélaa.

Nacín un quince de agosto. E si, chovía. Mentres a familia discutía que nome poñerme, o meu padriño evitou a tempo un sonoro Gumersindo e acabei chamándome José María Ramón Santiago. Eu, polo visto, manifestábame mediante felices explosións aerofáxicas que me deixaban sorrinte e satisfeito. Comezaba ben a cousa.

A miña infancia e adolescencia foron un percorrido por varios colexios madrileños: Agustinos, Estudio, Calderón de la Barca e Cardenal Cisneros. Hoxe dirían que era inquedo, hiperactivo ou emprendedor. Daquela simplemente parecía incapaz de permanecer quieto nun pupitre. Non fun un gran estudante. Talvez por iso, cos anos, acabei sendo profesor. A vida ten un sentido do humor bastante fino.

De 1988 a 2025 ensinei Lingua e Literatura no colexio Jesús-María de Madrid. Alí traballei, cansei, discutín, escoitei, aprendín, expliquei, equivoqueime e volvín empezar moitas veces. Alí atopei a miña segunda casa. E alí confirmei unha sospeita: moitos malos alumnos acabamos sendo profesores atentos porque sabemos exactamente onde cae un.

Educar é gobernar unha barca fráxil: fai falta algo de mariñeiro, algo de pirata, algo de poeta… e moita paciencia. Pero tamén hai que coidar a quen ensina, porque un profesor queimado non transmite lume, senón cinza. E os alumnos iso sábeno antes ca ninguén.

A literatura chegou a min tarde e con resistencia. Os clásicos caíanseme das mans aos quince anos. Ninguén mos explicou como eu precisaba. Despois apareceron Rosalía de Castro, Baudelaire, Vallejo, Bécquer, Rubén Darío, Jaime Gil de Biedma, Pessoa, Pondal, Gabriela Mistral, Valle-Inclán, Juan Ramón Jiménez, Curros Enríquez… e leváronme ao poema en prosa, que é un territorio enganoso: parece doado, pero non o é. Aí quedei vivir.

O meu galego naceu en dúas fincas familiares: A Peregrina, na Maía, e O Burgo, en Vedra, ao pé do Pico Sacro. Esas foron as miñas verdadeiras universidades sentimentais. Veráns interminables, romarías, maizadas, discusións familiares, namoros, risas, primeiras feridas e primeiras saudades. Bertamiráns tiña daquela trescentos habitantes. Hoxe ten dez mil. Eu sigo preferindo aquel silencio antigo.

O galego que me namorou non foi o normativo, senón o da aldea, musical, cheo de xiros e vida. Aprender galego foi aprender unha lingua sen academia, sen normas claras, sen mapa. Talvez por iso me atrapou tanto.

Amancio Prada descubriume a verdadeira Rosalía de Castro, non a sensiboleira que nos contaban. E aí houbo un antes e un despois.

Uso seis pseudónimos: Camay, Chioleiro, Filoso, Xaovín, Suboebaixo, Tantometén e Sonmeigo. Non é extravagancia: é necesidade. Cada nome é unha voz distinta, unha idade distinta, unha maneira distinta de mirar o mundo.

Camay foi a infancia.

Chioleiro naceu nas romarías.

Filoso herdou sangue.

Xaovín foi inseguridade.

Suboebaixo resume o meu carácter galego: nunca se sabe se subo ou baixo.

Tantometén é liberdade: xa non me importa nada.

Sonmeigo é o máis querido desta última etapa da miña vida.

Escribo para entenderme, para ordenar a memoria e para reescribir a vida. Corrixo demasiado. Nunca hai versión definitiva. Mañá podería escribir outra biografía cos mesmos recordos e outro sentido.

No meu blogue oquintodotempo.com/ está organizada toda a miña obra literaria en distintos libros. Certo é que algúns deles están nun estado moi precario, pero todo se andará. O meu obxectivo é o mesmo que cando comecei cun blogue hai case dous anos: seguir colgando textos. Cada libro é un territorio distinto, pero todos forman parte do mesmo mapa: memoria, literatura, Galicia, ensino, música, recordos e vida.

Os meus libros e textos no meu blogue oquintodotempo.com/ están estruturados así:

Todos estes libros e textos podes lelos no meu blogue www.recuncar.com

Se chegaches ata aquí, xa compartimos algo importante: tempo, memoria e palabras. E iso, aínda que non o pareza, é moito.

Para contactares comigo tes estes dous correos: jmmaiz@telefonica.net e maiztogores@gmail.com (Xuño do 26)

ANTE LA VIDA

―No tengo un solo recuerdo en el que ella no esté presente.

Con esta frase de Xan das miñocas, diáfana y constreñida de gran amargura, quiso expresarle a su buen amigo Pepiño do paraugas, conocido con este apodo porque, ya fuera invierno o verano, siempre llevaba colgado de la parte posterior del abrigo o de la chaqueta un paraguas cerrado, un paraguas kilométrico que lo llamaban de siete parroquias. Xan das miñocas (Juan de las miñocas) era un hombre pesimista y poco dado a los reconocimientos ajenos. Miñoca es una lombriz de tierra, también persona de poca valía, órgano sexual masculino de pequeñas dimensiones y andar ás miñocas significa no tener lo necesario para vivir. La duda, saber cuál era en este caso la certera. Eran amigos de la infancia, habían compartido juergas, miserias humanas y confidencias semiprohibidas. Los dos tenían una gran habilidad en no tocar cierto tema, en el que sabían que discrepaban abiertamente.

La conversación, más bien un desahogo anímico, transcurría debajo de una enorme vid que había en uno de los laterales de la casa donde residía, ahora solo, Xan das miñocas mientras degustaban una roja y sabrosa sandía en una tarde inconcreta del mes de agosto.

Pepiño do paraugas permanecía en un respetuoso silencio, absorto e impactado por las palabras de su enjuto y flaco amigo que no era quien  de mirarle a los ojos a nadie desde la dolorosa muerte de su querida esposa y compañera.

―Pero, home, tienes que seguir viviendo. María, seguro, no querría verte así, con la frente besando el suelo. Lloraría los siete mares. Tes que reponerte anímicamente y seguir caminando, para que puedas degustar poco a poco los sabrosos tragos que aún la vida te ha de deparar en este futuro inmediato.

―Todo lo que toco o acaricio na miña casa tiene su suave tacto, todo lo que huelo en mi habitación huele a su dulce piel y todo lo que veo en la huerta tiene su hermosa imagen. Segundo a segundo, hora a hora y día a día, ella está en mí y no hay nada que me la haga olvidar. Así que…¡a vivir con este demo toda a vida!

Aquí, para no discutir, se calló Pepiño do paraugas porque recordaba al lenguaraz dueño da taberna do Camiño novo cuando en ausencia del bueno de Xan comparaba a la mujer de este con la Maritornes del Quijote.

En esta conversación estaban los dos embaucados, como si fueran un remedo de Don Quijote y Sancho ―lo cierto es que nadie sabía quién era quién―, cuando se les acercó pizpireta y saltarina, una muchachita rubia como una mazorca de maíz, y pasando más penas que Caín en el Purgatorio, pues tartamudeaba ostensiblemente, les soltó el siguiente mandado de Martiño dos facos (faco=caballo malo y ruín) a los dos «grandes conversadores»:

―Se…se…se…ñor Xan y seeeeñor Pe…pi…ño, me ha dicho miiii pa…pa…trón que a…caba de morrrer Maruuuuxa da Carbaaalleeeira, y que vaaayan a su casa al velorio co…co…rrriendo, y se fue del mismo modo que llegó.

Los dos viejos se miraron con una significativa complicidad, esa que el correr de los años ha ido asentando sobre cimientos totalmente desconocidos para el resto de los habitantes del lugar. Los dos dijeron simultáneamente:

―En paz descanse.

―Que leve con ella la paz que en la tierra deja, remató muy severo Xan das miñocas.

―¡Home, non! Que era una buena mujer…un pouco quentiña (de modo irónico calificaba a la mujer que tenía estímulos sexuales muy desarrollados), pero muy buena gente. Ayudó a varias mujeres viudas de vivos a sacar a sus hijos adelante en muchas ocasiones.

―¿Buena gente? Lo que se dice buena gente…Tengo un mar de dudas. Le gustaba mucho andar entre o millo (=el maíz) que recogerlo.

―Pero nunca andaba sola. Maticemos todo, que es de recibo ser justos.

―Pero quien andaba era ella.

―Tú siempre haciendo distinciones entre mujeres y hombres. Siempre dejando a la mujer en mal lugar. Eso son noticias sin fundamento y rumores inventados por la xente da aldea. Difamar es el verbo que mejor se conjuga en esta bendita tierra.

―Sí, sí, pero siempre hay testigos oculares de las «falsas historias».

―Ya te digo, comentarios maliciosos. Esos testigos… ¿Cuándo dijeron públicamente lo visto por ellos? ¡Jamás de los jamases, carallo! No olvides, amigo, no olvides, que ella fue la que te dobló por primera vez, allá en los tiempos de los carballos vellos (=robles viejos), la manga de la camisa. ¿O es que ya no recuerdas aquella copla que le cantaste más de una vez al pie de su ventana?:

Dámo, Maruxiña, dámo,
dámo que non é pecado:
unha muxica do teu lume
para acender o meu cigarro.

(Dámelo, Maruja, dámelo,
dámelo que no es pecado:
un poco de tu fuego
para encender mi cigarro)

―Esos tiempos me saben a agua choca (=podrida), que duermen en un sueño para mí olvidado. Parece mentira que ahora me vengas con esas, cuando tú y yo nunca nos echamos a la cara nuestras viejas andanzas y correrías de mozo. Ve a rezarle tú, si tan triste está, una salve marinera, que yo no puedo con la risa.

―Eres un ingrato y un desterrado. ¿Cómo puedes rechazar con tanto desprecio y altanera repulsa a una mujer que, en su juventud, te dio sus mejores momentos?

―No pienso dedicarle a ella ni un segundo más de lo necesario.

―Tu egoísmo, querido amigo, se ha devorado la poca memoria que habita en ti. No alimentes de ese modo tu mente olvidadiza.

―Di lo que quieras, que esta mujer no va a llevar a nadie a su entierro. Hizo lo que hizo, y lo hizo como lo hizo. ¿Me entiendes, no?

―Eres más retorcido que los cuernos de un carnero. Si te vieras en un espejo, te darías cuenta de que estás siendo muy injusto.

―Injusta fue la muerte de mi mujer y me tengo que amolar (=aguantar).

―No mezcles los temas, que son cosas bien diferentes. ¿Qué tiene que ver tu pena con la muerte de esta mujer? ¿O es que…?

―Parece mentira que una «mujer» como Maruxa da Carballeira haga que peleemos como críos.

―Es que me enfurece que ensucies la memoria de una mujer que ya no se puede defender, de una mujer que despertó a la vida a medio valle, de una mujer que siempre tuvo una muiñeira para «bailar» contigo, de una mujer que nunca le negó un plato de comida a ningún necesitado.

―Pasó el día, pasó la romería. Y como sigas dándole a la rueda, vas a besar las piedras que tienes a la vista, mientras hacía un ademán violento con la mano izquierda para posteriormente marcharse en absoluto silencio y con un gesto enfurecido en su rostro. Y marcha que tes que marchar.

Y así, de una manera tan brusca y sorpresiva, estos dos buenos amigos estuvieron meses de sin hablarse, con el deterioro de la amistad que eso supuso, amistad que naciera en los vientres de sus madres.

Cuando el pasado vuelve es capaz de llevarse por delante hasta el árbol con las raíces más profundas.

CON ANSIAS

busco un exceso de amor onde só hai unha man cega, quero apresar a lonxitude do teu tempo coa silueta dos meus desequilibrios e das miñas tolemias, toco a túa alma cando só queres un abrigo para túa pel sen sentimentos, deambulo melancolicamente pola embriaguez dos namorados que non queren saber de amor, e esperto a media noite cunha amalgama de criaturas informes na miña mente que regurxitan outra noite de soidades nocturnas.

MANOS

Tu mano en mi mano y un destino compartido por delante. Ese calcado sueño, por ser imposible, es lo que más purifica mi lamento en tu ausencia. Porque cuanto más lejana te descubro, más nítida se vuelve tu figura, y cuanto más sé que no llegarás, más hondamente te espero. Hay amores que se consumen en la dicha de poseerse; el nuestro, en cambio, parece alimentarse de la distancia, como una llama que sólo encuentra aire en aquello que le falta. Y así camino, acompañado por tu sombra, sosteniendo entre las manos vacías la forma exacta de todo lo que nunca será.

BIOGRAFÍA «ACTUALIZADA» DE JMMT (CASTELLANO)

Nací en Santiago de Compostela, ciudad de piedra mojada y paciencia antigua. Soy picheleiro, hijo legítimo de una ciudad que brilla mejor bajo la lluvia que bajo el sol. Santiago no se entiende sin paraguas: la piedra húmeda, el orballo, las noches de otoño y el casco viejo envuelto en niebla tienen una belleza lenta, melancólica y testaruda. El sol no estropea la ciudad, pero la lluvia la revela.

Nací un quince de agosto. Y sí, llovía. Mientras la familia discutía qué nombre ponerme, mi padrino evitó a tiempo un sonoro Gumersindo y acabé llamándome José María Ramón Santiago. Yo, por lo visto, me manifestaba mediante felices explosiones aerofágicas que me dejaban sonriente y satisfecho. Empezaba bien la cosa.

Mi infancia y adolescencia fueron un recorrido por varios colegios madrileños: Agustinos, Estudio, Calderón de la Barca y Cardenal Cisneros. Hoy dirían que era inquieto, hiperactivo o emprendedor. Entonces simplemente parecía incapaz de permanecer quieto en un pupitre. No fui un gran estudiante. Tal vez por eso, con los años, acabé siendo profesor. La vida tiene un sentido del humor bastante fino.

De 1988 a 2025 enseñé Lengua y Literatura en el colegio Jesús-María de Madrid. Allí trabajé, me cansé, discutí, escuché, aprendí, expliqué, me equivoqué y volví a empezar muchas veces. Allí encontré mi segunda casa. Y allí confirmé una sospecha: muchos malos alumnos terminamos siendo profesores atentos porque sabemos exactamente dónde se cae uno.

Educar es gobernar una barca frágil: hace falta algo de marino, algo de pirata, algo de poeta… y mucha paciencia. Pero también hay que cuidar al que enseña, porque un profesor quemado no transmite fuego, sino ceniza. Y los alumnos eso lo saben antes que nadie.

La literatura llegó a mí tarde y con resistencia. Los clásicos se me caían de las manos a los quince años. Nadie me los explicó como yo necesitaba. Después aparecieron Rosalía de Castro, Baudelaire, Vallejo, Bécquer, Rubén Darío, Jaime Gil de Biedma, Pessoa, Pondal, Gabriela Mistral, Valle-Inclán, Juan Ramón Jiménez, Curros Enríquez… y me llevaron al poema en prosa, que es un territorio engañoso: parece fácil, pero no lo es. Ahí me quedé a vivir.

Mi gallego nació en dos fincas familiares: La Peregrina, en A Maía, y El Burgo, en Vedra, al pie del Pico Sacro. Esas fueron mis verdaderas universidades sentimentales. Veranos interminables, romerías, maizadas, discusiones familiares, ligoteos, risas, primeras heridas y primeras nostalgias. Bertamiráns tenía entonces trescientos habitantes. Hoy tiene diez mil. Yo sigo prefiriendo aquel silencio antiguo.

El gallego que me enamoró no fue el normativo, sino el de aldea, musical, lleno de giros y vida. Aprender gallego fue aprender una lengua sin academia, sin normas claras, sin mapa. Tal vez por eso me atrapó tanto.

Amancio Prada me descubrió a la Rosalía de Castro verdadera, no la sensiblera que nos contaban. Y ahí hubo un antes y un después.

Uso seis pseudónimos: Camay, Chioleiro, Filoso, Xaovín, Suboebaixo, Tantometén y Sonmeigo. No es extravagancia: es necesidad. Cada nombre es una voz distinta, una edad distinta, una manera distinta de mirar el mundo.

Camay fue la infancia.

Chioleiro nació en las romerías.

Filoso heredó sangre.

Xaovín fue inseguridad.

Suboebaixo resume mi carácter gallego: nunca se sabe si subo o bajo.

Tantometén es libertad: ya no me importa nada.

Sonmeigo es el más querido de esta última etapa de mi vida.

Escribo para entenderme, para ordenar la memoria y para reescribir la vida. Corrijo demasiado. Nunca hay versión definitiva. Mañana podría escribir otra biografía con los mismos recuerdos y otro sentido.

En mi blog oquintodotempo.com/ está organizada toda mi obra literaria en distintos libros. Cierto es que algunos de ellos están en un estado muy precario, pero todo se andará. Mi objetivo es el mismo que cuando comencé con un blog hace casi dos años: seguir colgando textos. Cada libro es un territorio distinto, pero todos forman parte del mismo mapa: memoria, literatura, Galicia, enseñanza, música, recuerdos y vida.

Mis libros y textos en mi blog oquintodotempo.com/ están estructurados así:

Todos estos libros y textos los puedes leer en mi blog www.recuncar.com

Si has llegado hasta aquí, ya compartimos algo importante: tiempo, memoria y palabras. Y eso, aunque no lo parezca, es mucho.

Para contactar conmigo tienes estos dos correos: jmmaiz@telefonica.net y maiztogores@gmail.com

Junio del 26